Neden Anlamlı Hissetmek Ayrı Bir Soru

İyi hissettiğimiz anlarda anlamlı da hissedebiliyoruz. Bu o kadar sık örtüşüyor ki ikisinin aynı şey olduğunu sanmak kolay, değil mi? Ama öyle değil.

Anlam, duyguyla aynı zeminde yaşamıyor.

Duygu durumsal. Sabah kahvesiyle gelen o hafiflik, iyi bir haberle yükselen enerji, eski bir arkadaşı görünce açılan bir şey, bunlar gerçek ama geçici. Beyni bir ruh hali üretmeye iten koşullar değişince his de değişiyor.

Anlam öyle işlemiyor. Acı çektiğimiz dönemlerde de bir şeyin anlamlı olduğunu biliriz. Yorgun, kötü hissediyor, hatta mutsuz olabiliriz; ama o işin, o ilişkinin, o seçimin hâlâ önemli olduğunu içimizde bir yerde tutarız. Duygu gitmiş, anlam yerinde duruyor.

Bu fark küçük gibi görünüyor ama değil.

Anlam dediğimiz şey, aslında bir anlatı yapısı. Geçmiş, şimdiki an ve gelecek arasında kurduğumuz bağlantı. "Bu neden önemli?" sorusuna verdiğimiz cevap çoğunlukla bir cümleyle bitmiyor; bir zaman çizgisi gerektiriyor. Nereden geldim, nereye gidiyorum, ve bu an o yolculukta nereye oturuyor.

Beyin bu bağlantıyı bir his olarak değil, bir çerçeve olarak işliyor. Anlam, anlık değerlendirme değil; yorumlama.

Viktor Frankl bunu çok önce fark etmişti: en ağır koşullarda bile bir anlam yüklemek mümkün. Çünkü anlam hissin değil, yorumun işi. Koşullar duyguyu ezer, ama yorumu ezemez; çünkü yorumu yapan biziz.

Anlam bir duygu hali olsaydı, onu üretmenin en kısa yolu o duyguyu tetiklemek olurdu. Uyuşturucu, ekran, anlık tatmin, hepsi bunu yapıyor. Duyguyu üretiyor ama anlam bırakmıyor. Sabah kalktığında boşluk aynı yerde duruyor.

Çünkü anlam, hikaye tutarlılığı istiyor. "Bu an benim için neden önemli?" sorusu, o anın öncesiyle ve sonrasıyla bağlantı kurmadan cevaplanmıyor. Kopuk bir his bunu yapamıyor.

Şöyle bakınca mesele netleşiyor: iyi hissetmek anlam üretmiyor, ama anlamlı bir şeyin içinde olmak bazen iyi hissettiriyor. Yani ok tek yönde gidiyor.

Bu soruya hazır bir cevap vermek zor, ve vermemek de gerekiyor. Çünkü anlam birinin sana söylediği bir şey değil; kendi hikayende bulduğun bir şey.

Ama şunu söyleyebiliriz: anlam arayışı, iyi hissetme arayışından farklı bir soru soruyor. "Kendimi nasıl daha iyi hissettiririm?" değil, "Bu an benim için neden önemli?" sorusu. Bu ikinci soruyu sormak, cevabı bulmaktan önce geliyor.

Ve bu soru çoğunlukla rahatsız edici, değil mi? Cevabı net değil, anında gelmiyor, bazen hiç gelmiyor. Duygu hemen geliyor, anlam zaman istiyor.

Belki de anlam arayışının zor hissettirmesinin sebebi bu: bir his aramıyoruz, bir hikaye inşa ediyoruz.