Dünyayı Olduğu Gibi Görmüyoruz

Aynı toplantıda oturan iki insan var. Biri "bu iş çok zor, nasıl yapacağız" diye düşünüyor; diğeri "bu iş zor, nereden başlamalıyız" diye. Aynı oda, aynı problem, aynı veriler — ama birinin önünde duvar var, diğerinin önünde bir başlangıç noktası.

Bu fark nereden geliyor?

Beyin Dünyayı Kaydetmiyor, Yorumluyor

Gözlerimiz ham veriyi alıyor, geçmiş deneyimlerimizin ve beklentilerimizin süzgecinden geçiriyor, sonra bize bir yorum sunuyor. Biz de o yorumu "gerçeklik" diye kabul ediyoruz.

Nörobilimciler buna top-down processing diyor: beyin gelen bilgiyi işlerken önceki deneyimlerden türettiği şablonları kullanıyor. Yani gördüğümüz şey salt dış dünya değil — dış dünya artı içimizdeki beklenti katmanı.

En net göründüğü yer şurası: aynı işten çıkarılma haberi bir kişiye rahatlama getirirken diğerine "her şey bitti" hissettiriyor. Aynı haber, iki farklı çerçeve, iki farklı gerçeklik.

Çerçeve Nereden Geliyor?

Bilinçli seçmiyoruz. Ya bize böyle öğretildi, ya tekrar tekrar yaşadığımız deneyimlerden kendiliğinden oluştu.

"Hata yapmak utanç vericidir" mesajını içselleştiren biri yetişkinlikte hatayı felaket olarak çerçeveler. "Öğrenmenin kaçınılmaz parçası" diye içselleştiren biri farklı bir dünyada yaşıyor — gerçek anlamda.

Sosyal psikolog Lee Ross bunu naif realizm olarak tanımlıyor: insanların dünyayı olduğu gibi gördüklerine inanma eğilimi. Oysa herkes kendi çerçevesinden bakıyor ve çoğu zaman o çerçevenin farkında bile değil.

Görünmez Olan

Çerçevenin sinsi yanı tam da bu: görünmez olması. Camdan baktığımızda camı görmüyoruz, dışarıyı görüyoruz. Çerçeve de böyle çalışıyor.

Fark etmenin yolu genellikle bir sürtüşme anından geçiyor. Beklediğimiz olmadığında, planımız tutmadığında — o anlarda bazen kendimize sorma fırsatı doğuyor: "Acaba bu durumu ben mi böyle görüyorum, yoksa gerçekten böyle mi?"

Kolay değil. Çerçeve bize çoğunlukla "gerçeği görüyorum" diye hissettiriyor.

Değişmek Mümkün mü?

Mümkün, ama "olumlu düşün" demekle olmuyor. Önce mevcut çerçeveyi fark etmek gerekiyor.

Terapilerde kullanılan bilişsel yeniden çerçeveleme tam olarak bu: bir duruma atfettiğimiz anlamı sorgulamak, alternatif yorumları görmek. İyimserlik egzersizi değil, esneklik egzersizi.

Stoacılar bunu iki bin yıl önce söylüyordu: "Seni rahatsız eden şeyler değil, o şeylere dair düşüncelerindir." Marcus Aurelius günlüklerinde defalarca döndü bu fikre. Epiktetos kölelik koşullarında aynı şeyi yazdı. Farklı çağlar, farklı hayatlar, aynı gözlem.

Baktığımız Yer Bizi de Şekillendiriyor

Çerçeve sadece ne gördüğümüzü değil, zamanla kim olduğumuzu da etkiliyor. Sürekli tehdit çerçevesinden bakan biri temkinli ve savunmacı bir hal alıyor. Merak çerçevesinden bakan biri açık ve öğrenmeye yatkın.

Bu bir karakter yargısı değil — çerçeveler büyük ölçüde bize verildi, aileden, kültürden, deneyimlerden. Ama fark ettikten sonra onlarla ne yapacağımız biraz daha bize kalıyor.

Manzara aynı. Baktığımız yer değişiyor.